Centrum Archeologii Podwodnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu ma nową jednostkę badawczą. Copernicana została przygotowana przede wszystkim do prowadzenia precyzyjnych pomiarów hydrograficznych, ale jednocześnie może pełnić funkcję jednostki nurkowej i zaplecza dla szerokiego zakresu badań podwodnych.

To strategiczna inwestycja dla rozwoju Centrum, ale również znacząca dla całego Uniwersytetu. Copernicana nie jest zwykłą łodzią, lecz mobilną platformą badawczą, która pozwoli realizować bardziej zaawansowane projekty na jeziorach, rzekach i wodach przybrzeżnych.

Copernicana bazuje na konstrukcji TRV 600 W Cabin, wyprodukowanej przez polską firmę Ultra Marine. Jest to sześciometrowa aluminiowa jednostka robocza o szerokości 2,05 m, zaprojektowana do intensywnej eksploatacji. Łódź ma możliwość przewożenia jej na przyczepie więc możemy nią operować zarówno na niewielkich jeziorach, Morzu Bałtyckim czy nawet przewieźć ją na Morze Śródziemne. Dla nas jednak najważniejsze było dostosowanie jej do naszych potrzeb badawczych.

Copernicana + sonda wielowiązkowa

Największy potencjał jednostki wynika z jej połączenia z sondą wielowiązkową MBES (Multibeam Echo Sounder) posiadaną przez Centrum. Dopiero integracja obu elementów tworzy kompletny, mobilny system hydrograficzny, zdolny do pracy w różnych warunkach pogodowych i na odmiennych akwenach.

MBES wykorzystuje sygnały akustyczne, na podstawie których powstają bardzo dokładne mapy batymetryczne oraz trójwymiarowe modele dna. Dzięki temu możemy lokalizować wraki, konstrukcje drewniane oraz inne stanowiska archeologiczne.

Własna jednostka daje nam pełną kontrolę nad procesem pomiarowym i pozwala dostosowywać go do potrzeb archeologii podwodnej. Możemy samodzielnie planować przebieg linii pomiarowych, dostosowywać parametry systemu do warunków i już podczas badań oceniać jakość danych. Jeśli określony fragment stanowiska wymaga dokładniejszego rozpoznania, możemy niezwłocznie wykonać dodatkowe pomiary.

Dane z MBES mogą następnie zostać zintegrowane z fotogrametrią, GIS i dokumentacją archeologiczną, tworząc kompleksowe modele 3D stanowisk.

Copernicana została również przygotowana do dalszej rozbudowy aparatury badawczej. Bez problemu jesteśmy w stanie zamontować na niej magnetometry różnych technologii. Już na etapie projektowania i wykonania jednostki współpracowaliśmy z firmą Innomar Technologie z Niemiec, aby przystosować ją do montażu parametrycznego profilografa osadów dennych, umożliwiającego rozpoznawanie struktur ukrytych pod powierzchnią dna. Dotychczas ta unikatowa technologia była w kraju wykorzystywana wyłącznie przez archeologów z UMK. Jednostka przeszła pozytywne testy w Rostoku, potwierdzające możliwość połączenia sonaru wielowiązkowego (MBES) zamontowanego na łodzi z wyposażeniem firmy Innomar. Co czyni nas pierwszą jednostką tego typu w Europie.

Baza nurkowa

Jednostka została dostosowana także do obsługi zespołów nurkowych. Jest to szczególnie istotne w archeologii podwodnej, gdzie prospekcja hydroakustyczna często stanowi dopiero pierwszy etap badań. Obiekt zlokalizowany za pomocą sondy może następnie zostać precyzyjnie zweryfikowany przez nurków.

Copernicana będzie więc jednocześnie platformą pomiarową, jednostką nurkową oraz mobilnym laboratorium terenowym.

Nauka, dydaktyka i współpraca

Nowa łódź będzie ważnym narzędziem dydaktycznym. Studenci, doktoranci i młodzi badacze będą mogli poznawać cały proces badań: od planowania misji i przygotowania aparatury, przez prowadzenie pomiarów i kontrolę jakości danych, po ich analizę oraz nurkową weryfikację wyników.

Możliwości Copernicany nie ograniczają się jednak do archeologii. Centrum planuje współpracę z pozostałymi wydziałami UMK, innymi uczelniami, muzeami, instytucjami publicznymi oraz partnerami komercyjnymi, udostępniając nie tylko specjalistyczny sprzęt, ale również doświadczenie zespołu. Takie podejście sprawia, że Copernicana staje się częścią szerszej infrastruktury badawczej.

Nowa jednostka Copernicana

Od lat było oczywiste, że potrzebna jest taka jednostka. Zakup sonaru wielowiązkowego w  roku 2025 potwierdził potrzebę nabycia nowej platformy badawczej. Jednocześnie realizowane obecnie międzynarodowe badania z Centrum Archeologii Podwodnej UNESCO w Zadarze w Chorwacji oraz projekt „Practical Mariner” realizowany na Korsyce z Uniwersytetem w Oksfordzie  potwierdzają słuszność nabycia tej jednostki. Już teraz Copernicana jest narzędziem współpracy, wykorzystywanym w projektach międzynarodowych.

Copernicana to nie tylko nowa łódź. To kolejny element kompletnego systemu badań podwodnych i długofalowej strategii rozwoju Centrum Archeologii Podwodnej UMK. Od lat 70. XX wieku byliśmy pionierami archeologii podwodnej w Polsce i Europie, wprowadzając standardy dokumentacyjne archeologii podwodnej. Obecnie staliśmy się liderem technologicznym w archeologicznych badaniach podwodnych. Współpracują z nami prestiżowe ośrodki, realizujemy badania z wieloma partnerami krajowymi i międzynarodowymi. Od jesieni 2026 przejmujemy przewodnictwo w UNESCO Unitwin Network for Underwater Archaeology na kolejne trzy lata. Centrum Archeologii Podwodnej UMK stało się międzynarodowym ośrodkiem wymiany wiedzy i doświadczeń w zakresie badań podwodnych.

Copernicana – wypłynięcie na szerokie wody

Copernicana powstała dzięki zaangażowaniu i wsparciu władz rektorskich UMK, w tym  środkom IDUB, finansowaniu Uniwersytetu w Oksfordzie w ramach projektu „Practical Mariner” i pomocy różnych działów administracji UMK. Jednostkę zbudowała firma Ultra Marine, która zniosła wszystkie nasze poprawki i uwagi.